шүүмж

                             Ёс суртахууны мєнхийн парадокс буюу П.Батхуягийн туурвил

   Хэд хоногийн ємнє Хvний эрхийн єдєр гэгч болж хэсэг улс талбай дээр цуглан би ч амьд явах эрхтэй, би ч цэвэр агаар амьсгалах эрхтэй гэх мэтийн юм ярьцгаан жаал зогссоныг санаж байна.

     Тэртээ 1948 оны 12-р сарын 10-ны єдєр Хvний эрхийн тvгээмэл тунхаглалыг баталж єєрєєр хэлбэл хvн ямар эрхтэй, тэр нь зєрчигдєх ёсгvй, vvнийг дэлхийн бvх улс мєрдвєл зохих тухай санааг илэрхийлснээс хойш хvний эрхийн єдєр бий болсныг тэмдэглэлцэж vгvйдээ л зурагт, сонингоор яригдаад єнгєрч байгаа нь сайшаалтай. Мэдээж дайны дараахь шинэ политик гvрнvvдийн ашиг сонирхолтой холбогдон гарсан боловч тэнд vгvvлэгдэх санаа нийгмийн нийтлэг хэв ёсныхоо хувьд эртний зvйл. Єєрєєр хэлбэл нийгмийн нийтлэг болох ардчилсан тогтолцоо хамгийн давуу талаа хувь хvний эрхийг хамгийн ихээр дээдэлдэг гэсэн vгээр илэрхийлдэг. Гэтэл энэ яг ийм байж чадаж байна уу, ер нь хvний эрх гэгч юу вэ, яг ямар эрхийг эдлэх вэ, тэр эрхийг хэн, хэрхэн эдлvvлэх вэ гэх мэтийн асуултууд гарч ирэх ба хариулахад тийм ч хэцvv биш санагдаж болох юм. Жишээ нь нэг зохиолыг авч vзээд дараа нь ярилцвал илvv ойлгомжтой болох юм.

Навчаа гэдэг эмэгтэй сайхан амьдрах эрхээ эдлэн эалуудаа одооны ярьдагчлан мєнгєтэй хvнтэй гэр бvл болжээ. Vр удмаа vлдээх эрхээ эдлэн хоёр хvvхэд ч тєрvvлж. Харин тvvний нєхєр сууснаасаа хойш идэж уух эрхээ эдлэн сархад зооглох болов. Бvр vг хэлэх эрхээ эдлэн хvмvvсийн ярьдгаар агсам тавих болов. Ингэж Навчаа машинтай, мєнгєтэй хvнтэй сууснаасаа хойш 25 жил сэтгэлийн дарамттай хvнд нєхцєлд амьдарчээ. 25 жилийн энэ бухимдал эцэстээ бяцхан шалтаг гарахад тайван амьдрах эрхээ эдлэн согтож унасан нєхрєє алж орхиход хvргэжээ. Зовоож байсан нєхрєє алсны дараа сэтгэл санаа нь учиргvй амгалан болж жинхэнэ хvн болж тєрсний эрхийг бие сэтгэлээрээ эдлэх болоод зохиол тєгсєж байна.

Мэдээж Навчаа Монгол улсын Vндсэн хууль, тэр дундаа Эрvvгийн хуулийг ноцтой зєрчиж ялын дээд хэмжээ авахаар болсон байх л даа. Улс амьтан ч "салаад л явчихгvй яасан юм", "хvчирхийллийн эсрэг тєвд хандахгvй яасан юм", "надад хэлэхгvй", "цагдаад л єгчихгvй", "ер нь анхнаасаа яах гэж суусан юм" маягаар єєд уруугvй загнацгаах нь ойлгомжтой. Загнасан шигээ єєрсдєє тийм ухамсартайгаар хандаж чадах нь ч юу л бол. Жишээ нь, vvнийг хєндлєнгєєс хэрхэн тайлбарлах вэ. Энд эрvvгийн хуулийн заалтаас гадна ёс суртахуун, хvний ёс гэсэн ойлголт ороод ирэхээр асуудлыг ээдрээтэй болгож орхино. Мэдээж Навчааг зєвтгєж яасан их зовоо вэ, одоо л нэг сайхан амьдарч эрхээ эдэл гэх гээгvй л дээ. Хамгийн гол нь vvгээр дамжуулан хууль болон ёс суртахууны эвлэршгvй зєрчил, онол практикт биелдэггvй нь их тухай, хувь бодгаль болон нийгмийн vл хvлээн зєвшєєрєлцлийн тухай л энд ярьж байна. Єєрєєр хэлбэл та бидний сэтгэлийн мухарт байх зvйлийг сэдрээж, ёс суртахууны хvнд асуулт тавьж, тавгvйцэхэд хvргэж байна.

Энэ хариултгvй асуулт уран сайхны сэтгэлгээний тvvхэнд янз бvрийн хэлбэрээр гарч байсан ба нилээд сайны тоонд Ф.М.Достоевскийн “Гэм зэм” романы Родион Раскольниковын дvрийг жишээ татдаг л даа. Уран зохиолыг уран зохиол биш зvйл тєлєєлєх нь их байгаа єнєє vед иймэрхvv хvнд асуулт, гvн эргэлззэ, дотоод бодрол, дэлхийн дулаарлаас дутахааргvй том асуудлыг гаргаж тавьсанд П.Батхуягт нэг удаа толгой дохиж болно. Яг иймэрхvv санаа тvvний "Зvvднээс ирлээ" vгvvллэгт магадгvй илvv гvнзгийрэн туссаныг харж бас болно. Тэнд нэг эмгэн амьдралдаа хvvхэд гаргаагvй боловч зvvдэндээ гурван хvvхэдтэй, харин зvvдний нєхєр нь мєн л архи ууж агсам тавьдаг сэтгэлийн там байгаагаар гардаг. Яваандаа зvvдний дарамт болсон нєхєр нь vхэхэд зvvдэндээ ч, амьдралдаа ч ихээр баярлан хvлээж авч байна. Амьдрал дээрээ зvvдний гурван хvvхдээ хvлээсээр байгаа энэ эмгэний дvрээс сонин зvйлийг харж болох юм. Амьдрал гэгч єєрєє зvгээр л зvvднээс ялгаагvй эсхvл зvvд шиг болсон тухай цаашилбал хvн гэгч зєвхєн сэтгэлийн амьтан, тvvгээр л тэжээгддэг, амьдралын мєн чанар, утга учир зvvд магадгvй зvvд шиг байсан ч хамаагvй тухайн хvнд л утга учиртай байхад оршино гэсэн оршихуйн гvн ухааны бодомж ч байж болох.

Энэ бол нэг талаас зохиогчийн уран сайхны сэтгэлгээний тавилт хоёрын огтлолцсон цэг болж байна. П.Батхуягийн "Бурхангvй газар" /2004/, "Хvрэл зvрх" /2006/, "Vнэд орох цаг"',/2007/ гэсэн хvvрнэл хэлбэрийн богино хэмжээний зохиолын номоос харагдах гол санаа бол хvн хvнээс холдож байгаа тухай, сэтгэлийн мєн чанар єєрчлєгдєж байгаа тухай, цаг хугацааны хvрд амьдралын утга учрыг хувиргаж байгаа тухай, цаг vе сэтгэлийг эвдэж байгаа тухай, нийгэм хvнийг єчvvхэн болгож байгаа тухай хэлэхэд оршдог. Ухаандаа хvн сэтгэлээ ямар нэг багаар арилждаг, дээшээ нисэх далавчийг хvсдэг боловч буух тухай огт бодолгvй vхдэг, мэнгэ авахуулснаар гоо vзэсгэлэнтэй сайхан болдоггvй тухай зарим vед хєнгєн егєєдєн гаргасан нь бий. "Цонх" гэж нэг vгvvллэг байгаа. Би баатартай холбогдож байгаа гурван эмэгтэй бvгд ямар нэг байдлаар цонхоор харагдсан, цонхтой л холбоотой байдаг. Энэ цонх бол єрєєний шилэн цонх биш хvний болж бvтэхгvй дотоод, далд, эсрэг шинжийг эсрэг ч юу байхав vнэн тєрхийг нь харуулдаг єєр цонх юм. Vvнийг зохиолын агуулга болон зохиомжоос тєдийгvй "Цонхоор тусаж байсан нар єєр газрын хэн нэгний цонхоор тусахаар уулсын цаагуур яарч байв” гэсэн дvрслэлээс анзаарах боломжтой. Vvнийг єєр нэг зохиолд цахилгаан шатаар уруудаж байгаа дєрвєн хvнээр бас гаргажээ.

Жишээ нь бєх байрын бvдvvн нєхєр хєлс vнэртvvлж уртын дуу аялж, оюутан байрын хvv цvнх vvрч нvдний шилээ байн байн засаж, vнэртэй ус тvрхсэн эр мєнгєтэй дvр эсгэж байгаа нь єнгєц харахад жирийн л дvрслэл боловч vнэн чанартаа хvн гэдэг гадна талдаа ямар нэг дvр эсгэж, зарим нь тvvндээ итгэчихсэн байдаг тухай харуулсан хэрэг. Цахилгаан шатанд vлдсэн vнэртэй ус тvрхсэн эр бvх хувцсаа тайлаад гарахад хотод ганцаараа л шалдан байсан буюу дотоод сэтгэлийг ил дэлгэхэд нохой хvртэл хуцаж, бусдад их л сонин харагдах жишээтэй. Vнэндээ бvгд л шалдан, шалдлах дуртай ч ичиж айцгаадаг юм бил vv. Бид ийм л нєхцєлд амьдарч, сэтгэлээ ил гаргалгvй, гаднаа ямар нэг хэлбэр илэрхийлсэн єєрсдийгєє бєх, дарга, зохиолч, эрдэмтэн тэргvvтнээр ухааран бараг л итгэж яваа юм даг уу даа.

Хэдийгээр єєрєє мэдэж буй боловч бусад хvн мэдэх вий гэхээс хамгийн их эмээдэг, єєрєє бодохоос ч болгоомжилдог, сэтгэлийн мухарт орших мєнхийн айдас, сэтгэлийн гvн зєрчил бидэнд байдгийг тавлангvй ёжилж байгаа хэрэг. Магадгvй хvний дотоод сэтгэлийн хамгийн эмзэг цэгийг олж єршєєлгvйгээр, нєхєрсгєєр дэлгэж тавихад энэ залуугийн зохиолууд сэтгэлгээний болон уран сайхны байгууламжийнхаа хувьд чиглэгддэгийг тэмдэглэхийг хvсэж байна. энэ нь нэг талаар тvvний бvтээлийн онцлог, нєгєє талаар єнєєгийн хvvрнэл зохиолын талбарт ялгарах байдал, бичлэгийн илvv сайн шийдэл хэмээн ойлгогдож байна.

Ер нь єнєєгийн хvvрнэл зохиолд Г.Аюурзана, М.Эрдэнэбат нарын єєрийн єнгє тєрх бvхий зарим нэгийг эс тооцвол хєгшин хєвєєгvй бичлэгийн нэн ядуу тvвшний эротик, адал явдал гэсэн хэрэглээний гэгдэх сэдэвт баригдаж явцууран тєрєл зvйлийнхээ хувьд уран сайхны уналтад орсныг би хувьдаа тэдний буруу юм уу, чадваргvйнх гэж vзэхгvй байна.

Учир нь тэд маань авьяас онгод нь бадарч, ааг омог нь багтаж ядан жинхэнэ сонгодог бvтээл туурвих гээд загатнаж байхад нь тvvнийг нь хvчээр болиулдаг айхтар зvйл бий болсон нь главлит юм. Биднийг социализмын материал техникийн бааз байгуулаад шувтрах тийшээ хандаж байх vед ийм нэртэй хадны мангаа байсан бєгєєд уран сайхны сэтгэлгээг боомилдог системийн согог байсныг улиг болтол ярьсан нь энvvхэндээ гэхэд зарим нэгний зохиол бичиж чадаагvй буруугаа чихэх далим болсон нь ч бий. Гэтэл єнєє vед энэхvv "главлит" устсан мэт ярьдаг ч зvсээ хувирган бvр нууц байдалд шилжсэнийг уран зохиол урлагийн байгаа байдал єєрєє хэлээд єгч байна биш vv. "Главлит"-ийн vйл ажиллагаа илvv олон хvнийг хамарч манай зохиолч нєхдийг бараг бvгдийг хяналтандаа авсан байх гээд байна. Орчин vеийн "главлит" гэж юу вэ гэвэл цоолуулах дуртай энгэр, юм орох тусам ихийг нэхдэг ходоодонд зvсээ хувирган нуугджээ. Энэхvv "главлит"-ын vйл ажиллагаа илvv эрчимтэй, хамгийн гол нь амжилттай явагдаж байгаа нь уншигчдаас илvvтэй хэдэн зохиолчдыг маань арай ч дэндvv тамирдуулж байгааг хараад зохиолчдоо хайрлан, бухимдал дээд цэгтээ хvрч байгааг хэлмээр байна.

Азаар "главлит"-ээс нуугдан далдуур ч гэсэн уран сайхныг, сэтгэлийн хєдлєл тайвшралыг илvvтэй эрхэмлэгч цєєн ч атугай аль ч цаг vед байсаар л иржээ. П.Батхуягийг тийм нэгэн гэдгийг би гэхээсээ илvvтэй бичсэн зvйлс нь хэлж байна гэвэл хэн хэнд маань амар биз. Тvvний "Хvрэл зvрх" хэмээх vгvvллэгт би баатар нэгэн тємрийн хог шахуу хvрэл зvрхийг єєрийн зvрхтэй адилтган бодсоор яваандаа тийм болж, алга болгосноо vхэх шахан хаширч,улмаар нvхлэх гэснээс болж тэндээс нь цус гаран єєрєє vхдэг тухай гардаг. Амьдралд байж боломгvй vлгэрийн ч гэмээр зvйл мэт боловч баатрын vхэл тэр хvрэл зvрхэнд биш харин єєрийн дотоод сэтгэлээс нь хамааралтай тухай хэлж байгаа хэрэг. Яг л "Vрэгдсэнийг хvлээгч"-ийн євгєний сэтгэл шиг гэсэн vг л дээ. Ялгаатай нь зохиомжийн хувьд огт єєр шийдлийг эрэлхийлж, баатрын сэтгэлийг амьдралаас холдуулан хийсвэржvvлж vл ялих тємєртэй"холбосон нь нєгєє бодлын єнєє цагт хvний сэтгэл тємєрт их ойртож, тємрєєс хамааралтай болж байгаа тухай давхар илтгэх юм.

Ер нь тvvний хvvрнэл хэлбэрийн бvтээл ялангуяа зохиомж шийдэл, баатрын холбоос, диалектик зєрчлийн хувьд Акутагаваг санагдуулах vе байдгийг нэг vгvvллэгт нь Акутагавагийн "Аалз" зохиолын эхлэлээс гардгийг ч юм уу, Акутагаваг нэгэн баатраа болгон сvлжилдvvлснээс ч хэлж байгаа хэрэг биш юм шvv. Энэ санагдуулах гэдэг нь ямар нэг плагиат, сэтгэлгээний зээлдэл гэсэн утгаар дурдсан биш, харин ч эерэг талаас нь ойлгож байгаагаа хэлэх нь зvйтэй. Угаасаа хvн тєрєлхтний сэтгэлгээний ертєнцєд ийм зvй тогтол байдаг бєгєєд асуудлын гол нь механикаар хандах хандлагадаа л оршдог гэнэм. "Хvрэл зvрх" маягийн зохиомж "Сар луу шидсэн чулуу" vгvvллэгт гарах ба баатрын толгойд шидсэн чулуу нь сарны чулуу болон орох буюу єєрєєр хэлбэл амьдралын ухаарал болон ойлгогддогоороо ялгаатай юм. П.Батхуягийн хvvрнэл зохиол дотор "Сохор муур", "Єд", "Тийм нэг инээмсэглэл", "Амьдрал", "Миний хийл" зэрэг vгvvллэгvvд vгvvлэмжийн хувьд, систем шугамын хувьд євєрмєц шийдэлтэй болсныг хэлэх ёстой.

Нэгэн сохор эрийг хотынхон нь их єрєвдєж туслахыг хичээдэг тухай "Сохор муур" vгvvлллэг эхэлдэг. Харин гар хvрсэн, уулзсан болгоноо хараагvй болгодог сохор хvний тухай зохиолыг хотынхон уншсанаар нєгєє сохор залуугаас бvгд дєлєх болдог. Vvнийг мэдэрсэн залуу хvнд гай болохгvй гэсэн сэтгэлдээ хєтлєгдєн хєл хорин гэртээ суужээ. Эцэст нь нэгэн муур тэжээх болсон ч муур сохорч улмаар єєрийгєє буруутган амиа хорлож vхсэн болохыг єдрийн тэмдэглэлээс нь олж уншсанаар зохиол тєгсєж байна.

Энд vйл явдлын vндсэн шугамаас гадна зохиолын гол шалтгаан, холбоосыг агуулсан давхар шугам гарч байна. Энэ нь ямар ч бодит логик холбоогvй боловч шалтгаан нь болж байгаагийнхаа хувьд єєрєєр хэлбэл хотынхон сохор хvний тухай ном уншсанаар сохор залууд хандах хандлага нь єєрчлєгдєж, залууг хєл хорих, цаашилбал муур сохрох, амиа хорлоход хvргэж байна. Vнэн хэрэгтээ хотынхон бvгд нийлээд сохор залууг алжээ. Энэ тохиолдолд сохор залуугийн ёс суртахууны итгэл vнэмшил єєрийг нь vгvй хийхэд хvргэж байна бус уу. Бусдад ямар нэг байдлаар хор хvргэхгvй, тєвєг удахгvй гэсэн хvн ёсны сэтгэл нь хэнд ч хэрэггvй нэг муур сохорсноор єєрийгєє уучилшгvй байдалд оруулж ямар ч эргэлзээгvйгээр хvзvvндээ олс углахад тулгаж байна.

Утга зохиолын онолд бусдын тєлєє гэсэн, єєрийгєє ямагт сvvлд нь тавьж хvний гэгээн чанарыг эрхэмлэж, ёс суртахууны бэлгэдэл магтуу болсон дvрvvд эмгэнэлийн сонгодог жишээ болдог гэж тодорхойлдог. Гэхдээ энд сохор залууг сайн хvний туйл болгож хотынхныг бvгдийг ёс суртахуунгvй гэж ойлгоход бас л тєвєгтэй. Зvгээр л гэн зохиолд итгэсэн байна уу, хийсвэр зvйлд автсан байна уу хамаагvй хамгийн гол нь хотынхныг єєрсдийгєє нарийн яривал vр хvvхдээ амьдралаа бодож, сохрохыг хvсээгvйнх нь тєлєє /сохрох, сохрохгvй нь чухал биш/ буруутгах нь хvн чанаргvйгээр нь дуудах нь ямар л бол. бид дахиад л шийдвэрлэхэд тєвєгтэй ёс суртахууны зєрчил, хvлээн зєвшєєрєгдсєн хэм хэмжээний эсрэгцэл, хvнд асуултад тулж очлоо.

Ийм асуултад ерєєсєє абсолют vнэн хариулт гэж vгvй бєгєєд vvнд хариулахдаа гол нь биш vvнийг нэлээд євєрмєцєєр гаргаж тавьж, амьдралыг єєр єнцгєєс харахыг ятгаж, болж бvтэхгvй юм бидний санаснаас ч их байгааг анхааруулж, аливаа юмны мєн чанар асуудлыг улам бvрхэгдvvлж байгааг уран зохиолын хэлээр, уран сайхны баатраар, бэлгэдэлт дvрслэлээр, зохиомжийн євєрмєц хэлбэрээр нээж гаргасан нь бидэнд vнэ цэнэтэй юм. Энэ бол зvгээр цаг vеийн шvvмжлэлт санаа тєдий биш єргєн хvрээгээр ярих юм бол хvн тєрєлхтний тvvхийн туршид байсан, хvний уг язгуур чанарт байх тийм л "гажуудлыг" ярьж байгаа хэрэг л дээ. Гэхдээ энэ нь эргээд бидний амьдрал гээд байгаа зvйлийг нєхцєлдvvлж, бидний ойлгож тєсєєлдєг тэр л мєн чанар, утга учиртай болгож харагдуулж байгаа нь лав л vнэн юм. Єєрєєр хэлбэл хvн болгон ухамсраараа єєрийгєє зохицуулж, ухамсаргvй сэтгэлээ удирдаад байж чадна гэдэгт нэг л итгэхгvй байна. Хэрэв тэгж гэмээ нь Гегелийн хэлсэн vг биеллээ олж, хvний болон амьдралын одоогийн мєн чанар огт єєр утгыг илтгэх болно байх шvv. П.Батхуягийн зохиолууд хэлбэрийн чєлєєт байдлаараа, эрэлхийллийн чанартайгаараа онцлогтой бєгєєд нэлээд сонин зохиомжтой vгvvллэгийн нэг нь "Єд" гэж болно.

Бадрангуй тэмvvлэл мєрєєдєлтэй нэгэн залуу хэрээний єд олж тvvгээр зохиол бичих бєгєєд бичсэн зохиол дотор нь єнєєх єд заавал гарах болдог тухай vгvvлдэг. Хэрээний єд нэг талаас зохиолын санааг хєтєлж, нєгєє талаас бэлгэдлийн утга агуулж, ямар нэг зvйлийг тєлєєлсєн дvрслэл юм. Єдний vнэ цэнийг зохиогч эхэн хэсэгт нь хангалттай тодруулсан ба тухайлбал навчгvй мод, тэнд ирж суусан бясалгагч хэрээ,тэдгээрийн бодол, хэрээний биенээс салсан єд газарт буухдаа уйлж байгаа, єдний хvсэл бvгд л єд ямар нэг онцгой болох тухай, магадгvй онгод, авьяасын биелэл болгон харагдуулж байдаг. Залуу олсон єдєєрєє зохиол бичихэд тvvнээс огт хамааралгvйгээр бичигдэж, тэр бvv хэл хvчээр єєр юм бичихэд бичигдэхгvй, ямар нэг vл vзэгдэгч бичvvлээд байгаа нь Батхуягийн урлаг уран зохиолыг vзэх vзлийн нэгэн илрэл, ойлгох ойлголт цухалзаж байна гэлтэй. Ийм нєхцєлд єндєр ухамсар бvхий зохиолч vнэгvйдэж, зохиолчийн хєндлєнгийн оролцоог vгvйсгэсэн, зарим тохиолдолд зохиогчийн vхэл гэж бичдэгээс арай биз. Нэг сонин зvйл бол зохиолын баатар залуу эрийн хэрээний єдєєр бичсэн нэг зохиол нь Батхуягийн бичсэн нэг зохиол тодруулбал энэ бичиглэлийн сэдэл шалтгаан болгон эхэнд дурдаж байсан Навчаагийн тухай vгvvлдэг "За сайн байна уу" гэх зохиол тэр чигээрээ байх юм.

Зvгээр л хэлбэр хєєцєлдсєндє ингэсэн гэж бодохгvй байгаа ба уран сайхны сэтгэлгээнд шинэ содон зvйл ч биш нєгєєтэйгvvр зохиол дотор єєр нэг зохиолоо баатраараа бичvvлж байгаа нь зохиомжийн євєрмєц сvлжээнээс гадна бидний мухардсан єнєєх ёс суртахууны айхтар асуултыг Батхуяг єєрєє ч биш, зохиолд гарах залуу эр ч биш чухам л хэрээний єд л бичиж байгаа нь цаанаа учиртай ажгуу. Магадгvй Батхуягийн гарт vзэг биш, мэдээж хэнд ч vзэгдэхгvй хэрээний єд байдаг ч юм бил vv. Пvрэвхvvгийн Батхуяг гэх овог нэрээр нь дуудахад зохиолч "биш" сонсогддог энэ залууг хэрээний єдєє шургуулгандаа хийж мартах юм уу эсхvл бvр анх олсон газраа нєгєє хєгшин модны ёроолд буцаагаад аваачиж тавьчихгvй байхыг хvсмээр байна. Учир нь би хувьдаа Батхуягийн ширээн дээр хэрээний єд байдаг тєдийгvй тэр нь гараар нь бичvvлдгийг хараагvй ч гэсэн шууд хэлж чадах байна.

Нэмж хэлэхэд єнєє главлитэд єртсєн зарим нэгэн зохиолчдодоо тэр хэрээний єднєєс нэг нэгийг єгєєд муусайн зохиолыг ёстой нэг бичvvлэх юмсан даа, санаагаар болдог бол.

Хэлбичгийн ухааны доктор А.Мєнх-оргил

шүүмж

Үнэнд хүрэх зам

           Монголчууд ялимгүй сониуч зантай хүмүүс нэг юм сонсохоороо цаг хугацаанаас хоцрохгүй гэсэн мэт ам дамжин ярьцгаана. Энэ нь нэг талаараа авууштай ч нөгөө талаараа ихээхэн учир дутагдалтай зан юм шиг надад санагдана. Үгүй бол идэх хоол ч юм уу өмсөх хувцас шинээр гарч ирвэл хужрын мал шиг түүн рүү шуурцгаана. Энэ байдал биднийг гадаадын эрхмүүдэд этгээд хачин харагдуулдаг нь тодорхой. Ямартаа ч  ядуу буурай нийгэм, хүчгүй төрийн бодлого, юм үзэж нүд тайлаагүй үндэстэн болж харагддаг биз.

         Сүүлийн үед  манай дээдсүүд нэг өрөвдөлтэй болоод ичмээр юм ярьдаг болов.  “ Бид болоод л ирсэн, болод л байна ” гэж. Энэ ядмагхан өгүүлбэрийг бид лав 20 жил сонслоо. Одоо хангалттай юм биш үү! гэх бодол үе үехэн дотроос хүчтэй төрнө.   Бид баян уу? БАЯН, бид баялагтай юу? БАЯЛАГТАЙ. Харамсалтай нь газрын доорх л баялаг, баяжих яриад байгаагаас биш өөр нэг баялагийн тухай ам нээхгүй удаж байна.

     Тэгвэл та нар юугаараа баян вэ?

    Энэ асуултыг хэн нэг нь хэзээ нэгэн цагт надаас ч юм уу? Эсвэл өөр хэн нэгэнд чинь тавих байх.  Тэгвэл би л хувьдаа хэн гуайн ч өмнө нүүр бардам ТҮҮХ СОЁЛ, ХЭЛ УРАН ЗОХИОЛООРОО баялаг гэж хэлнээ. Ингэж зориг бардам хэлэхэд хүргэсэн Монголын үе үеийн номч мэргэдэд мэхийн талархнам. Харин шинэ зуун гарсанаар нэг үгээр 21 зууны монголын уран зохиолд ямар өөрчлөлт шинэчлэл гарсан вэ? Бидний бодож байгаагаар сэтгэхүйн болоод суурин иргэншилтэй хэв шинж бүхий уран зохиолын үе эхэлсэн санагдах юм. Өчүүхэн миний ажигласнаар уран зохиолын энэ л зүг чигийг сүүлийн үеийн залуус маань олж хараад байгаа нь бахархууштай ч үнэн мөн чанар нь юу вэ гэдэг асуултанд бүдрэх вий дээ. Хэдийгээр би ч ялгаагүй өмнөх уран зохиолын чиг хандлагаас арай өөр хэв маягаар бичихийг оролдож байгаа боловч одоохондоо бичсэн бүхэн минь санасанд үл хүрнэ.   Санасанд хүрэхгүй ч надад үүнээс ухрах зам байхгүй сонголт нэг л байдаг би тэр нэг л сонголтыг сонгосон болохоор мэдээж боломж буй.

     Энэ цаг үед уран зохиол яруу найрагт эргэлт буцалтгүй дурласан миний үеийн олон залуусын бахархах сэтгэл нэгэн хүнийг бодохоор өөрийн эрхгүй төрнө. Тэр бахархал төрүүлэгч бол ноён ПҮРЭВХҮҮГИЙН БАТХУЯГ.  Товчхондоо түүний саяхан хэвлүүлсэн “Залбирлын эссээс ” номонд орсон “Шинэ хүн”, “Үргэлжлэл бий”, “Таамаглалууд”  хэмээх богинохон эсээнүүд. Энэ л эсээнүүдийг уншаад ямар ч цаг үеийг уран зохиолд мөнхлөн үлдээх хүч хэн нэгэнд байдаг гэдэгт бүрэн дүүрэн итгэнэм.!

Суурь шинжлэх ухаанд баталгаа баримт нотолгоо чухал байх л даа? Тэгвэл уран зохиол судлалд хамаг юм таамаглалаас эхэлдэг билээ. / П.Батхуяг “Залбирлын эсээс” 19- р тал/

  Чухамдаа таамаглал байна гэдэг бидний хэлдгээр хоорондоо зугаа болгож ярьдагаар НЭГ ЮМ БАЙНА гэдэг шүү дээ. Харин юу бий вэ? Миний бодлоор ердөө л таамаглал бий. Түүнгүйгээр зөвхөн уран зохиол ч бус хүний амьдрал ч утга учиргүй болох юм шиг санагдана.

Суурь шинжлэх ухаанд зөн совин, мэдрэмж, онгод чухал биш байж магадгүй. Харин уран зохиол энэ бүхэн хамгийн чухалд тооцогдоно.  / П. Батхуяг “Залбирлын эсээс” 19-р  тал /

   Энэ бүхнээс ЯАГААД гэсэн ялимгүй гэнэн ч байж магадгүй асуулт урган гарна. Дээр дурьдсан бүхэн уран зохиолд чухал байдаг учир нөгөө “таамаглал” бий болгоход хүргэнэ. Харин одоо  ЯАГААД гэдэг асуулт хэрэггүй болох биз, ээ.

  Олон хүн уран зохиолоос баримт хайх болжээ. Баримтат уран зохиол ирээдүйд мандан бадрана гэж зориг бардам хэлэх болов. / П.Батхуяг “Залбирлын эсээс” 20-р тал / 

 Нээрээ ч тийм юм уу? гэж бодогдоно. Харин үүнийг уран зохиол шүүмжлэгч судлаачид мэддэг байж бичдэггүйд гайхна. Баримт уран зохиолд чухал болоод байгааг.  Зохиолчийн хувьд эсээ бүхэндээ баримтыг ашиглаад байгаа нь үнэнд хүрэх замд нэг алхам нэмж өгсөн юм. Монголын уран зохиолын таамаглал хаана тасраад хаана эргэн ирснийг ч энд олон жишээн дээр тайлбарлажээ.

Таамаглал зүгээр нэг нүцгэн таамаглал байхаа аль эрт больсныг бидэнд сануулжээ.

  Батхуяг багш /манай үеийхэн түүнийг бүгд багш гэдэг / өөрийн БЛОГ дээрээ “Бид шинэ биш ч хуучин байхыг үл хүснэ” гээд биччихсэн байхаар нь анх уншаад л ямар өөдрөг сэтгэлтэй хүн вэ? Үгүй бол их л шинийг эрэлхийлдэг хүн юм байна даа гэж тухайн үед бодож байсан маань ч талаар болсонгүй. “Залбирлын эсээс ” номонд орсон “Шинэ хүн” эссээнд тэр өөрийгөө чухам хэн болохоо бичсэн нь ГАРЦААГҮЙ хэмээн бодогдов.

Тэр эсээнд “Бидний л төсөөллөөр ХУУЧИРСАН гэх юмсын дотор хаа нэгтээ дахин шинэ болохын үүдэл нуугдаж байдаг ажээ. Тэгэхээр ертөнцийн бүх зүйлд шинэ, шинэ, шинэ эхлэлүүд хадгалагдаж  байна. / П. Батхуяг”Залбирлын эсээс” 43-р тал  /  

 Энэ л эсээ бидний ой ухаанд үлдээхийн тулд ч юм уу, эсвэл мартаж үл болно гэж сануулахын үүднээс ШИНЭ гэх үгийг гурван удаа давтан бичжээ. Гэтэл бичихгүй ч байж болох байсан шүү дээ? Гол гурав дахин бичсэнд л хамаг учир шалтгаан нь мөн зохиолчийн юуг чухалчилж буй нь илэрхий байна.  Эндээс л тэрээр үнэнд хүрэх замд хоёр дахь алхмаа хийжээ.  

Харин оюун санааны хувьд дахин шинээр хэд ч дахин эхэлж болно гэсэн үг. Ер нь зохиолчид хэдий нас өндөр болсон ч  оюун санаа нь үргэлж шинэчлэгдэж байдаг гэдэгт хэн ч болов эргэлзэхгүй биз, ээ.  Тэгвэл мөн л энэ эсээнд ийм нэгэн эргэцүүлэмж зурсхийгээд ороод ирнэ.

   Бидний оюун санааны түвшинд гэгээрэлд дөхөх үг ердөө ШИНЭ, гэгээрэлд хувилсаныгаа шинэ хүн хэмээн даруухнаар нэрлэмээр ч юм шиг. Харин шинэ дүр үзүүлэгчдийг юу ч гэмээр юм бэ? Тэр дүрдээ хачин сайн хувирч, Орос манай хоёр шиг “ народный артист ”- уудтай оронд тэр цол гавъяаг хүртэхээр хэмжээнд “Шинэ дүр ”-д тоглож байна / П. Батхуяг”Залбирлын эсээс” 45-р тал/ 

 Нээрэн ч тийм юм уу гэж бодож суулаа! Энэ цаг үед шинэ дүр бүтээгчид дэндүү олон болжээ. Цагийн шалгуураар жинхэнэ ШИНИЙГ БҮТЭЭГСЭД үлдэж бусад нь хамхуул мэт хийсэн одох буйзаа.

Үе үехэн хэнд ч хамаагүй хэлмээр ч юм шиг,  яг хэлэх гэхлээр хэлж болдоггүй нэг үг байдаг даа. Тэгсэн атал сэтгэл зүрхэнд байнга “дараас” болж явдаг тэр л үгээ багш маань хэлсэн юм болов уу?

 Үнэндээ миний бодлоор тэр л “дараас” мэт үгсээ хөнгөлсөн нь “ Үргэлжлэл бий ” хэмээх эссээ байлаа.  Энэ эсээний талаар өөр нэг нартай өдөр бичиж болох боловч сэтгэл дотроо нэг юм, юм ч юу байхав дээ ”дараас” үлдээмээргүй санагдлаа. Эсээнд өнгөцхөн харвал аавын тухай гарах боловч яг үнэн хэрэгтээ ҮРГЭЛЖЛЭЛИЙН тухай сэтгэлд хоногшсон гэгээн зүйл гэрэлтэн байна.

Бидний багад шөнө дөл болтол аав минь ном уншаад суучихдагсан. Нойроо умартан байж ном унших ямар учиртайг би одоо бол харин хэнээс ч асуулгүй нарийн учрыг нь гадарлах болжээ. Үнэхээр “амтанд орно” гэдэг үг тэр таашаалыг бүрэн илэрхийлж чадахгүй. Магадгүй “соронздон татах” гэдэг үг л дөхөж болох юм. Тийм нэг хэсэн Орхан Памукын эсээнд мөн бий. “Заримдаа аав диван дээр тэрийн хэвтээд гартаа байгаа ном сэтгүүлээс харцаа салгаж, оюун санаа нь хязгааргүй мөрөөдөлд умбан, бодол дотроо төөрчихсөн мэт байдагсан ” гэж буй.  

  Зохиолч яагаад заавал энэ дурсамжуудыг бичсэн гэж, ном гэж юу болох номны амтанд орох гэж яадгийг эсээгээрээ дамжуулан уншигчдад нэгийг бодогдуулна. Мөн тэр хүн номонд ямар дуртай байсан, тэр хүний үргэлжлэл хэн бэ? гэдгийг ч бас энэ эсээг уншсан бүхэн ухаарах буйзаа.

   Аав минь “ Хүрээ хөвгүүд”-ийн нэгэн удаагийн цугларалтаар бидэнтэй тааралдаад”  та нар, танай үеийнхэн одоо олуулаа байна. Хорин жилийн дараа хэдүүлхнээ  үлдэнэ. Уран зохиолын амьдрал шиг хатуу болоод өршөөлгүй зүйл байхгүй.  Хэн авъяастай нь бас хэн ухаантай нь тодорно гэж билээ. Одоо бодоход тэр үед бидэнд ийм үгийг цөөхөн зохиолчид итгэж хэлдэг байжээ.

  Харин тэдэнд гарцаагүй үнэнийг хэлсэн хүн нь Батхуяг зохиолчийн аав нь байжээ. Энэ үгийг хэн хүн хэлээд байхгүй.  Ямар нэгэн байдлаар уран зохиолд холбоотой, хайртай хүн л хэлэх биз,ээ. Магадгүй П.Батхуяг багшийг энэ замыг сонгоход хамгийн ихээр нөлөөлсөн хүн ААВ нь.  Түүний үргэлжлэл П. Батхуяг.

Харин энэ хүний үргэлжлэл хэн болохыг нь хэлж мэдэхгүй юм. Шавь нар бидний дундаас эсвэл  хоёр хөөрхөн охиных нь нэг байж мэднэ. 

   Аливаа бүхэнд үргэлжлэл байдаг, үргэлжлэлгүй тасрах нь ч бий. Харин  ЯРУУ НАЙРАГ, УРАН ЗОХИОЛ ямар нэгэн мэргэжил биш тул хэлэхэд бас л хэцүү. Энэ хэцүү бүгдийг даван туулж, уран зохиолын ертөнцөд үнэнчээр үлдэх бол тухайн хүний хамгийн том бөгөөд бахархууштай хувь заяа юм. Хэдий дайрч доромжилж, шахаж хавчиж, ганцаардуулан цөлөх тусам зохиолч яруу найрагч хүн улам хурцлагдана уу л гэхээс хэзээд үл мохно. Түүний номыг уншаад үнэнд буйд итгэсэн үнэмшил минь улам бадрав.

Монголын уран зохиол цаашид ямар замаар явах нь биднээс шалтгаалах тул одоо болоод ирээдүй үед ҮРГЭЛЖЛЭЛ БИЙ...

                                                2012.01.03  УБ. Хот.

                                                   Б. Хадбаатар.

шүүмж

П.Батхуягийн мөн чанар буюу

бидний үеийн гэлдэрч буй зам

Өнөөгийн нийгэмд, нийгэмд ч юу байхав дээ? Олон хүмүүст өөрөө юу ч хийж бүтээгээгүй байж, бусдыг буруутган муу санаа бодлоор чихцэлдсэн бантангийнхаа савыг дүүргэдэг арга барил нэвт шингэжээ. Ийм жишээ бол захаас аваад зөндөө бий. Бүдүүлэг хэллэгээр бол захаас аваад, замаар дүүрэн бий болжээ. Дуртай интернет хаягаар ороод “уншигчдийн сэтгэгдэл” гэх аймшгийн бичвэрүүдийг харж болно. Өөр бас олон жишээг хангалттай дурьдаж болно. Наад захын жишээ гэхэд утга зохиол судлаач, шүүмжлэгч хэмээн өөрийгөө цоллодог эрхмүүд ганц ч мөр шүлэг бичиж үзээгүй байх нь энүүхэнд. За тэгээд шүлэг бичиж үзээгүй юм чинь жүжиг, кино, үгүүллэг туужийн тухай ярих ч хэрэг байхгүй. Тэгсэн атлаа шүүмжлэгч гээд ханхалзаад байх нь эгдүү хүргэмээр. Тэр ч бүү хэл сэтгүүлзүйн салбарт 1000 гаруй шавьтай алдарт багш зөндөө. Энэ үзүүлэлтээрээ Соёлын гавъяат зүтгэлтэн хэмээх эрхэм алдарт хүрсэн байж ядаж шар сонины буланд ганц ч мэдээ бичиж үзээгүй байгаа нь тийм ч гайхмаар зүйл биш. Нийтлэл, аян замын тэмдэглэл энэ тэрний тухай ярихын хэрэг байхгүй. Гэтэл үнэн чанартаа өнөөгийн залуу сэтгүүлчид болоод дунд үеийнхэн тэр эрдэмтэн судлаачдаас биш Баабараас суралцсан гэвэл илүү оновчтой байх биз. Нэг хэсэг монголын сэтгүүлзүйд баахан Баабарууд бий болов. Энэ үзэл одоо ч арилаагүй төдийгүй улам хөгжин цэцэглэж, баахан “Ганчимэгүүд”, маш олон “Мөнхбаясгалангууд” өөрийн гэсэн байр суурьтай яваа. Харин миний сайн мэдэхгүй хэдий ч унших дуртай өнөөгийн утга зохиолын замыг хэн зааж байна вэ? гэсэн бодол хэтрүүлж хэлбэл эртнээс толгойд харван орж ирээд тэндээ амь бөхтэй суурьшаад удаж байна. Товчхондоо энэ шинэ цагийн яруу найрагчдын үлгэр дуурайлал нь хэн бэ?

Тэгээд ч авьяас чадалгүй нөхөд ичихээ мэдэхгүй бурсаныхаа хүчинд алдар нэртэй байж чаддаг энэ нийгэмд яагаад намайг яруу найраг ярьж, солиорох болсон тухай асуух хүн гарахгүй байх. Гарахгүй байх гэдэгт л гарцаагүй итгэж буй учраас зоригтой байгаа юм. Магадгүй мунхаг эр хар зориг байх.

Өнөө цагийн яруу найрагт шүлэг бол яруу сайхан үг хэллэгтэй байх албагүй гэсэн ойлголт давамгайлжээ. Гэхдээ зөвхөн миний л бодлоор. Тэгээд ч хэн сайхан шүлэг бичдэг, аль нь илүү уран уншдаг вэ? гэхээс илүүтэй хэн нь илүү сэтгэж байна гэдэг оюуны жин хэмжүүрт ирчихээд цөөнгүй жилийг “хөдөөлүүлээд” байгааг хангай, говь, хүрээ, Япон, Солонгос соёлтой гэж ялгалгүйгээр ихэнх залуу яруу найрагчийн шүлгээс харахад хангалттай.

Харин энэ цаг үеийг нээн илрүүлэх хүсэл болоод тэдний шүлгийг ойлгох боловсрол байхгүйдээ бус байранд нь удаан цоожтой байлгах бодлого Монголын утга зохиолын Мөнгөн болоод ахмад үеийнхэнд ноёолж байгааг ч “Болор цом” гэдэг балар цом болчихсон наадмаас харж болохоор байгаа.

Тэгээд ч яруу найраг, сайн шүлэг гэхээр л “Болор цом”-оор төсөөлдөг байдал одоог хүртэл нийгэмд арилаагүй байгааг бодоход яруу найраг гэдэг тэр тусмаа арай дээгүүр сэтгэдэг цөөнхөд хамаатай ажээ. Тэгвэл жинхэнэ яруу найраг, шинэ үеийн яруу найраг нийгмийн олонлогийн бус асар цөөнхийн асуудал болж таарч байгаа юм биш үү?

Одоо харин олон зүйл рүү хадууралгүй шинэ үеийн яруу найргийн, шинэ үеийнхэнг хэн газарчилж байна вэ? гэсэн асуултаа дахин илүү дэлгэрэнгүйгээр тавиад хариулахыг чадан ядан оролдсон нь дээр байх. Магадгүй энэ бүхэнтэй бүгд санал нийлэх албагүй. Угаасаа ч яруу найраг өөрөө тийм араншинтай. Гэтэл бичихээсээ илүүтэй би сайн, би мундаг хэмээн хуурай итгэл, баримтгүй гүжирдлэгээр өөрийгөө алдаршуулах хүсэлтэн манай яруу найрагчид дунд бийг дурсаад өнгөрөхөд гэмгүй болов уу. Харин ийм нэг шүлэг:

Шатаж үзээд халууныг ойлгох

Моддыг би зуухандаа чихээд

Намрын сэрүүнд халууцан суухдаа

Нарыг би ямар өнгөөр зуръя даа? гэсэн тийм уран цэцэн яруу хэллэгтэй биш атлаа тансаг, бас нууцлаг агуулгатай шүлгийг уншаад л номын өмнөтгөл бүр дээр жамтай юм шиг заавал бичигдсэн байх “ӨӨР”, “ӨВӨРМӨЦ” гэдэг үгнүүдийг бусдаас илүүтэй Пүрэвхүүгийн Батхуягт хамаатуулахын тулд бүр том фондоор тэгээд “bold” хийж бичмээр санагдсан юм. Энэ шүлгээ П.Батхуяг саяхан хэвлүүлсэн “Салхи чулуу борооны сахиус” номондоо оруулжээ. Энэ мэт олон шүлгээрээ тэрбээр үнэндээ өнөө цагийн шинэ залуу яруу найрагчдын болоод өөрийнх нь нэрлэснээр “Нэн шинэ үеийн яруу найраг”-ийн чиг хандлагыг тодорхойлж байна. Зоригтойгоор нэмээд хураангуйлан тодорхойлбол түүний утга зохиолд хандах хандлага, сэтгэлгээний болоод хувь хүнийнх нь мөн чанар бидний үеийнхэн буюу шинэ залуу яруу найрагчдын дагах ёстой гол зам нь болоод байгаа.

Үүнийгээ ч тэд аль эрт анзаарч орчин үеийн богино боловч гүн утгатай шүлгүүдийн зарим талаараа ижилдүү гэмээр хэв маягийг бий болгоод байна. Энэ бүхнийг чухамдаа одоогийн залуу яруу найрагчийн ихэнх шүлгээс харахад болно. Тэгээд ч П.Батхуягийн шүлгийг өнөөгийн залуусын хэнээс нь ч хамаагүй уншдаг болсонд л миний тайлбарлах гэж үйлээ үзэж, үсээ зулгаагаад байгаагийн гол агуулга оршиж байгаа байх. Гэхдээ энэ үзэгдэлийг гадны хэллэгээр бол “Цагаан махны хэрэг”, манайхаар оюуны өмчийн хулгай гэж эндүүрч болохгүй л дээ. Өнөөх л дээр дурдсан “Баабарууд” гэдэгтэй агаар нэгтэй зүйл. Харин чиг хандлагыг тодорхойлж байгаа гэдэгтэй маргах хүн гарч болно оо.

Яг л түүний нэгэн шүлэгт байдаг ...Буруутай, буруутай хүлээн зөвшөөрч байна... гэдэг шиг толгой дохин хүлээн авах болно. Харин өөр нэг шүлэгт нь:

Тийм ээ, тийм толгой дохиж байна

Тэнгэр минь цаг хугацаанд би

Хайртай... гэж эхлээд

...Нэмэр хачиртай хов живийн яриан дээр

Нэрэлхүү зангаа нэмж байгаад

Царайгаа огтхон ч хувиргалгүй

Цаг хугацааг худалдчихсан

Буруутай, буруутай хүлээн зөвшөөрч байна

Бурхан минь цаг хугацаа намайг

Хэзээ буудах бол... гэж төгсдөг юм. Нээрээ би ч гэсэн ямар нэгэн зүйлд буруутай юм шиг санагдчихлаа. Сонин л юм. Яагаад хайртай цаг хугацаагаа худалдчихсан юм бол оо? Энэ мэт санаа алдан асуух тийм олон асуултыг залуу яруу найрагчид олноор тавьж байгаа нь түүнийг залууст хамааруулах гэсэн нотолгоо гэж эндүүрэв. Мөн тийм биш юм гэж ойлгох хэрэггүй. Харин түүний уран бүтээлд өөр байх гэхээсээ илүүтэй хүн байхын утга учир болоод мөн чанараа яаж гээчихгүй байх тухай, эсвэл хүмүүн төрөлхтөн яаж хүнээ байдаг тухай тийм эмзэглэл, гуниглал нэвт шингэсэн байдаг нь ажиглагддаг. Магадгүй түүний ертөнцийг үзэх энэ үзэл бусдаас ондоо байх зориг хүслийг өөрт нь төрүүлдэг байх л даа. Үүнийг маш товчхондоо түүнтэй адил ямар ч элдэв маяг үгүй мөн чанартай хийгээд шүлэг бичдэг хүмүүс илүүтэй ойлгох нь лавтай.

Би анх энэ яруу найрагчийн “Эм загас” шүлгийг нь уншчихаад аав маань насныхаа эцэст яагаад морь биш гүү унахыг илүүд үздэг болсон тухай бодож байсан удаатай. Намайг морь унаж айлаар орж байгаач хэмээн уурлангуй хэлэхэд аав маань “Гүү мориноос илүү зөөлөн явдалтай байдаг юм. Миний хүү зүгээр л ажиглаад үзээрэй” гэж билээ. Одоо би адгуус амьтанд хүртэл эмэгтэйлэг чанар бий гэдэгт огт эргэлзэхээ больсон.

Харин зарим уран бүтээлчдэд мөн чанар байдаг гэхэд л эргэлздэг юм. 

Д.Ганбаатар 

шүүмж

Танил зураач минь єєрийгєє тєгс тєгєлдєр бvтээл хийнэ гэсээр шар махтайгаа хатаж явна хэмээн цєхрєн сєхєрч буйн гунигт шvvдрийг нvдэндээ гялтгануулж билээ. 

Мань эр бол vнэхээр хичээнгvй, ємднийхєє резинийг тааруулжээ гэвэл сунаад хvрчихийг нь мэдсээр ч цєєнгvй хэмжиж байж огтлох хvн л дээ. Тvvнийг яваандаа мухардалд орж, магадгvй єєрийгєє тєхєєрєх гээд балиус бариад гvйж явж мэдэх юм гэж би нэгэнтэо бодсонсон. Хєєрхий тэр хvн социализмын vеийн “алдаагvй” бvтээл хийх гээд л байгаа санаатай юм шvv дээ.
Сэтгэлгээний ядуурал гэдэг хvнийг ийм болгоод хаячихаж байна шvv. Хvнийг ч гэж дээ, нийгмээрээ ийм байж чадаж байгаа юм чинь тэр юундаа ч ичиж, ухаарах гэж яарах билээ. Урлаг гэдэг дvvрэн гvйцэд “тєгс тєгєлдєр”-тєє бус дутуу дулимаг, алдаа мадагтайдаа аугаа байдаг гэж би хар багаасаа л боддог, тvvндээ итгэчихсэн нэгэн. Тэгээд хачин гоё алдаатай шvлэг бичиж “алдаж” байсан минь олон. Урлагийн бvтээл гэж ойлгох /зураг, баримал, хєгжим, яруу найраг г.м/ зvйлийнхээ алдааг яаж хийснээр нь уран бvтээлийг сайн муу, сайхан муухай гэхчилэн ёстой дураараа нэрлэж, бvр хочилж ч болох мэт. Алдаа гэдэг урлахуйн маш том зэвсэг бєгєєд ухамсартай, ухамсаргvй аль ч байдлаар хэрэглэж болно. Тvvнийг харин сэтгэлгээ гэдэг юм гэсэн. Мєхєс би 90-ээд оны эхээр шvлэг мvлэг оролдож, тэгэхдээ Монголын уран зохиолыг шинэчлэх гэж зуун жил байтугай зургаан секунд ч дайтах сонирхолгvй явлаа. Vнэндээ тэгэх ч шаардлагагvй байв. Одоо ч гэсэн тийм шаардлага алга. Гэхдээ болсон болоогvй цаас цоохорлодог хэвээрээ л, бас сулхан ч гэсэн амьсгаатай л байна. “Зvс бvгэг андууд” бvлгэмийн нэг гол зорилго бол том зохиолч болох явдал биш “том” зохиолчдыг ичээх явдал байсан юм. Тэр зорилго одоо хангалттай биелсэн. Гэхдээ манай томчуудын нvvрний арьс нас гvйцсэн шарын зоо нурууны арьснаас зузаан билээ л… Тэд ичнэ гэж ёстой байхгvй. Том зохиолчдын тоо толгой эрс цєєрєхийг /нvгэл байгаа даа/ уран зохиолын шинэ vеийнхэн хvлээн азнасаар, бас нас ахисаар… Зарим нь том болох гэж яарч, зарим нь том болохыг vхэлд тооцсон хэвээр, бvгдээрээ л нэгэн сайн цагийг хvлээсээр. Бас энэ зуур М.Уянсvхийн “Асагч сарны шvлгvvд”, Л.Єлзийтєгсийн номууд сонирхол татсан ч сонирхож байгаа хvн алга, сонирхсон ч тоогоогvй царайлах нь тод ажиглагдана.
Цагийн зvv шинэчлэл…
Шинэчлэл гэж цохилсоор…
Цаашаа хараагvй сэрvvн тунгалаг байгаа ч
Хойшоо хараад суучихаад хєдєлдєггvй
Ардын уран зохиолчдын
Арми нэмэгдсээр…
Тvмний сэтгэлгээнд тvйтгэр болж, тvрvvлж гарах гэхэд тvймэр асааж, утаад угаартуулаад байна. Ардыг мунхруулсан ардын уран зохиолч олширсноос номыг дээдэлдэг ноёдын уран зохиолч олшрох учиртай сан. Ер нь боолд зориулж зохиол бичих, богдод зориулж зохиол бичихийн аль нь хэцvv нь тодорхой шvv дээ. Тийм байх ёстой цаг vедээ бид тэгж чадахгvй байгаа нь гайхмаар. Хvv том болжээ гэдэг vгийг хэлэх нь, бvр талархалтай хэлэх нь зvйтэй мэт. Нэгэн vе авгайтайгаа хамт их дэлгvvр ухна гэж уран зохиолын цагдаа нарын / магадгvй жинхэнэ цагдаа нар ч болгоомжилж мэдэх байсан vе/ уурыг хvргэж байсан “Хvрээ хєвгvvд” бvлгэмийн гишvvн
П.Батхуягийн “Хvрэл зvрх” vгvvллэгийн тvvвэр хэвлэгджээ. Тэр эл дол болж нэгэнт хэвшин vжирснээс салахсан гэж чамгvй зvтгэсэн, чамгvй туршилт сорилыг “Хvрэл зvрх”-эн дээрээ хийсэн нь шууд мэдрэгдэж байна. Тэр энэ номоороо єєрийн уран зохиолын vзэл баримтлалыг товойлгож “Хvрээ хєвгvvд”-ийнхээ люмпенпастухын уран зохиолын эсрэг намируулж байсан далбаанаас салбарлан гvнзгийрч ялгарахаар нэгэнт шийдсэн юм болов уу гэлтэй. Тэр “Тодорхой Дорж, Цэцэг гэх мэтийн дvрээс татгалзах гэж би vргэлжилсэн vгийн зохиол бичиж эхэлсэн. Гэтэл ихэнх хvмvvс энэ зохиолын чинь тэр, тэр гэсэн тодорхой дvрvvд хаана байна хэмээн шаардах болов. Дандаа дайсантай кино vзvvлж єсгєсєн социалист нийгмийн их суурь одоо ч ганхах болоогvй юм байна” гэх юм уу “Нулимсанд хvртэл философи бий гэж шавь минь бичжээ. Тэрээр нулимсны онол боловсруулж нvлимсны шvлгvvд бичжээ. Тэрхvv номыг уншиж суухдаа хvн тєрєлхтний инээдний философи хэзээ хаана гээгдсэн юм бол гэж бодов. Тийм юм ер нь байсан ч юм уу даа” гэх мэтчилэн єєрийн иррациональ гэж болох vзлийг тодорхойлжээ. Тvvний зохиолууд неореалист, модернист, постмодерн… зэрэг ямар нэгэн “изм”-д хамаарч байгаа нь хэнд ч сонин биш. Хамгийн гол нь энэ зохиолч шинэ санаа, бичлэгийн шинэ хэв маягийг уншигчийнхаа ємнє тавьж байгаа нь гол юм. Гэхдээ тvvний зохиол нь утга учиргvйн болон ухамсрын бус зvйлсээр / иррациональ/ бага бєгєєд оюун санааны тодорхой эмх цэгцээр тэр бvхнийгээ холбож сонирхолтой шугам, монголын уран зохиолд тєдий л vзэгддэггvй адал санаашрал, ёр зєн, далд нууцлагийг хот иргэншлийн хєрсєнд “суулгаж” ургуулж чадсанаараа євєрмєц юм. Тvvний зохиолыг хvнээс илvv хvсэл зорилго євєрлєсєн, хvнээс далд санаа дэвшvvлж бодол тээсэн хэрээний єд, золбин гєлєг зэрэг зvйлс заримдаа хєтєлж байгаа нь манай зарим шvvмжлэгчдийн нvдийг духан дээр нь гаргаж мэднэ. Бvр тэр бvхний нийгэм дэх хор уршгийг маш нарийн тооцоод / магадгvй тооны машин барьж байгаад/ УИХ-ын эдийн засгийн байнгын хороонд манай аваргууд матаас ч бичиж мэдэх талтай. Тэд єєрт ойлгогдохгvй, таалагдахгvй, жинхэнэ уран бvтээлийн яс чанарыг агуулсан бvтээлээс /тэдэнд таалагдахгvй байна гэдэг бараг сайн зохиолын vндсэн шинж/ машид айж “галзуу хvний єдрийн тэмдэглэл” зэргээр нэр хоч єгєєд амархан салж авдаг юм. Тэд тухайн зохиолыг яагаад галзуу хvний дэвтэрт байж болох зvйл гэж vзсэнээ ч тайлбарлаж чаддаггvй. Тэр бvv хэл галзуу хvний тэмдэглэл гэж юу болохыг тєсєєлєх ч vгvй. Єєрсдийн хєлдvv, хагас унтсан байдалдаа бvхнийг нийцvvлж, тархиныхаа гєлгєр хальсан дээр гулгуулан унагаж тахир дутуу болгохдоо гаршаад, тэр хорон vйлдлvvд нь vе дамжиж, нэг ёсны архагшсан євчин-хорт мэргэжил болж хувирчээ. Тэд манай урдаа барьдаг /ардаа нуумаар/ шvvмжлэгч тэр, энэ гэж ирээд л єєрсдийгєє хамгаалдаг. Аргагvй л дээ тэдний “зовлон” нэг юм чинь тэнэглэл, мэдэмхийрэл, тєєрєгдєл…бас юу, юу ч байдаг юм, хялбарчлал зэрэг бvх юм нь “нэг” байх нь зvй. Энд манай бас нэг “урдаа барьдаг” шvvмжлэгчийн шvvмжийг эшилж vзье. Б.Цэдэв гуай єнгєрсєн жилийн богино vгvvллэгийн наадамд шалгарсан 10 vгvvллэгийг vзээд ихэд гутарчээ. Тэгээд шvvмжилж тэдний алдааг хэлж, зам харгуйг нь юу гэж заасан бэ гэвэл… “Д.Энхболдбаатарын “Удирдагчийн нууц” vгvvллэг мєн л хачирхалтай. Есєн мянган єрх, дєрвєн тvмэн албатаа дагуулан хєдєлсєн их нvvдэл 13 жил vргэлжлээд удирдагчаа нас бармагц зогсож 800 жил саатжээ. Vлгэр ч биш, домог ч биш, юу ч биш ийм нэг зvйлийг байр эзлvvлжээ. П.Батхуягийн “Далавч” хэмээх vгvvллэг нь дээрхээс дутахгvй бєгєєд солиотой хvний єдрийн тэмдэглэл мэт болжээ” гэх мэтээр vгvvллэг тус бvрийг “задлан шинжилж”, оюун тархиныхаа шvvлтvvрээр шvvсийг vгvvлэгчийн vгvvллэгийг хачирхаж “…Vvнийг боловч бичигдсэн оруулж шахаад “Журай” жаахан байснаа уншсан хэн vнэмшмээр бєгєєд ялангуяа гадаадын хvн vзвэл монгол оронд мангас буюу махчин байдаг гэж сурталчлах бэлэн єгєєш болжээ” хэмээн аялал жуулчлалын асуудал хариуцдаг хvнд алтан хошуу єргєж байгаа юм шигээр тєгсгєжээ. Жинхэнэ хачирхмаар нь энэ урдаа барьдаг шvvмжлэгч маань “Зах зээл, эрх чєлєє гэдэг хэн хvн аманд орсноо чалчиж байдаг хэрэг биш бєгєєд аливаа зvйлд хэм хэмжээ, сахилга, дэг журам /улс тєрийн сонор сэрэмж гэж айлгаагvйд нь талархах хэрэгтэй/ зайлшгvй бий гэдгийг хэн ч мартаж болохгvй” хэмээн гараа огцом хєдєлгєж ургах наран зvг хандуулсан байх юм. Иймэрхvv л судлаач шvvмжлэгчид монголын уран зохиолын “эрvvл энхийн” манаанд зогсож байна. Та нарт би П.Батхуягийн “Хvрэл зvрх” номонд буй нэг vгvvллэгээс уншиж єгье. “Амьдрал” гэдэг vгvvллэг л дээ. “…Би энэ нохойны ах. Надаас гурван насаар дvv, єрєєсєн чих нь соотон, ялимгvй хазгар, гэхдээ дуу чанга, бие тэгш сайхан нохой. Уржнан жил хаврын эхэн сард манай хєршийн / миний найз. Т.Б/ залуу хотын тєвийн нэг байрны хонгилоос олсон юм.” Цаашаа унших уу, дарга / шvvмжлэгч ээ/ аа? Та нєгєє л галзуу хvний єдрийн тэмдэглэл гэгчээ хэлж, урж хаях юм уу шууд л хогийн сав руу чулуудахыг тушаах биз. Яг vнэндээ тэмдэглэлээ ялгадаггvй эрvvл шvvмжлэгчээс тэмдэглэл хєтєлж чаддаг галзуу хvн нь монголын уран зохиолд хэрэгтэй байна л даа. П.Батхуягийн энэ учир утгагvй /энэ ч уран бvтээлийн єгєгдєл/ ухамсрын бус юм шиг текст нь зохиогчийн хатуу оролцоо, диктатурын дор биш, маш нарийн шугамаар vйл явдлын дэргэд нь байж, сэтгэгдлээ хэлэх мэт хєєрєл дэврэл багатай оюун бодомжуудын байршлаар явж уялдаа, зангилаа нь тайлагдана. Зохиолын би баатар, нохой хоёр урд тєрєлдєє бор шувуу байж. Нэгэн зохиолч эр тэднийг барьж торонд хийжээ. Их идсэнээс болж тvрvvлж vхсэн дvv-болжмор нохой, эзнээ гэрлэсний дараа хэтэрхий цадаж vхсэн би-болжмор хvн болчихоод энэ тvvхийг ярьж байгаа хэрэг. Тэрбээр урд тєрлийнхєє эзнийг лав эргэж хvн болж тєрєєгvй биз, тєрєхийг ч хvсээгvй биш ээ… гэж санааширна. Дvv нохойдоо эзнийхээ бичсэн зохиолоос уншиж єгєхєд тэр тэсгэлгvй гийнаж, шарвалзан зугтаж оддог байснаа сvvлдээ салахаа больж “дахиад нэг уншаач” хэмээн нохойны нvдээр гуйна. Тэр бол диваажингийн орон, бурхан багшийн тухай ном байна. Эзэн нь энэ дэлхийн амиа хорлосон агуу их сэтгэгчдийн нэг болохыг хvн болсон болжмор олж уншина. Тайлагдашгvй нууцлаг, таагдашгvй баларлаг мэт мєртлєє сайхан зохиол, сайн бvтээл гэж мэдэгдээд байдаг нь тийм зохиол ажээ. Зохиолч П.Батхуягийн vгvvллэгийн текст бvр нь дадаж хэвшсэн ужиг унгирлаас зугтаасан байгаа нь нэн сайшаалтай. Хар хэрээний єдєр vзэг хийгээд зохиол бичиж эхэлсэн / “Єд” vгvvллэг/ залуу vзэгтэйгээ ярилцана. “Чи бид тэгж хэнийг хэлээд байна” , “Бид гэж vv, бид гэж бид” л юм даа. Манай нэг ширээ гэхэд ааш муутай зожиг франц эрийг суут зохиолч болгосон. За байз, нэрийг нь хэн ч гэдэг билээ дээ. Мопассан гэдэг санагдана. Мєн манай нэг єдрийн гэрэл хоёр ч ирландыг суут зохиолч болгосон юмдаг. Нэг савх хоёр ч японыг хайку шvлгийн мастер болгосныг санаж байна. Ингээд яриад байвал их зvйл бий” гэж хар хэрээний єд мєчєєрхєж байгаа юм. Бvv vзэгд, хэзээ ийм юм байлаа даа гэж дургvйцэх хvн зєндєє гарна. Харин “ивээлт нарны цацраг алтан…”-г эсэргvvцэж, нарны цацраг алт биш гэдгийг судлаад мэдчихсэн эрдэм шинжилгээний ажилтан дуугарвал тэнэг мунхгаар нь дуудаж чадах хvн манайд зєндєє. Ер нь уран сайхны сэтгэлгээ бол маш их худалч, алдааны vvр уурхай байх тусмаа тєгс тєгєлдєр уран бvтээл болох мэт. Vvнийг дурдсаны учир нь “цацраг” хэвшсэн хуучин учраас хамгаалалтын дархлаа сайтай, П.Батхуягийн текстийн хэлбэр нь нийгэм оюуны талаасаа “ємгєєлєгчгvй” шинэ учраас хvний дургvйг ихээр хvргэж болохыг жишсэн хэрэг. Бас тvvний зохиолд сэтгэлгээний гэнэн дvрслэл, амьтны гэмээр зєн совингийн деталиуд дvvрэн бий. Гэхдээ тэр энэ бvхнийг маш нарийн ур дvй, утга санааг гаргахын тулд зориуд ашигладаг байна. “…Зуудаг нохой худалдаж авна гэсэн зарлал уншаад шvдээ толинд харлаа. Хурц vзvvртэй цагаан соёо минь гєлгєн нохойноос илvv харагдана…” гэж тvvний vгvvллэгт гардаг. Би хэзээ ч зуудаг нохой биш гэж бодоод тvvндээ vнэмшчихсэн урдаг нохой шиг манай шvvмжлэгчид шvдээ хэзээ ч толинд харж vзээгvй, харах зєн совин ч байхгvй. Зуудаг нохой эзнээсээ сайн хvнийг эзнээ хамгаалж байна гээд урчихсан байдаг нь элбэг тохиолддог доо. Юутай ч болов П.Батхуягийн vгvvллэгvvд монголын уран зохиолын хаалгаар цэмбэгэр, авхаалжтай идэр хєвгvvн шиг орж ирлээ. Араас нь 40 хvрсэн эр шиг тууж, дал ная шvргэсэн євгєд шиг романууд нь орж ирэхийг хvлээх л vлдлээ. Тэгэхдээ эдгээр нь хэний ч танил бус шинэ бєгєєд сvрлэг байхыг л хvснэм.

Зохиолч, яруу найрагч Тєрийн Баянсан